Bắt nhịp xu hướng quản trị giao thông hiện đại: Từ mô hình quốc tế đến bài học phòng ngừa thương tích
Trải qua nhiều thập kỷ phát triển, các quốc gia đi đầu về an toàn đường bộ trên thế giới đã chứng minh một thực tế: cách duy nhất để xây dựng một hệ thống di chuyển bền vững là biến mỗi sự cố giao thông thành một nguồn dữ liệu học hỏi. Bằng việc chuyển dịch trọng tâm từ xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa, các mô hình quản trị tại Phần Lan hay Mỹ đang gợi mở những phương pháp luận giá trị cho mục tiêu giảm thiểu thương vong giao thông trên toàn cầu.
Phần Lan là một trong những quốc gia tiên phong trên thế giới thiết lập cơ chế nghiên cứu chuyên sâu về an toàn đường bộ ngay từ năm 1968. Ngày nay, Viện Dữ liệu Tai nạn Phần Lan (OTI) đóng vai trò điều phối các đội chuyên gia đa ngành hoạt động độc lập trên toàn quốc để thu thập và phân tích sự cố.
Sức mạnh trong mô hình của Phần Lan nằm ở phương pháp tiếp cận đa chiều. Một sự cố trên đường không được xem xét đơn lẻ mà được mổ xẻ dưới lăng kính của nhiều lĩnh vực: kỹ thuật phương tiện, tâm lý hành vi, thiết kế hạ tầng, y khoa và môi trường xung quanh. Quy trình phân tích hướng tới việc trả lời các câu hỏi: Các yếu tố tiền đề nào đã tồn tại trước va chạm? Kết cấu xe và hạ tầng có điểm gì làm gia tăng nguy cơ? Cơ chế hình thành thương tích ra sao và cần mắt xích can thiệp nào để ngăn chặn sự việc tương tự?
Nền tảng phân tích dữ liệu đa ngành giúp Phần Lan liên tục gặt hái thành công trong nỗ lực giảm thiểu tai nạn giao thông
Toàn bộ thông tin sau va chạm được OTI chuẩn hóa thành cơ sở dữ liệu quốc gia. Nguồn dữ liệu này trở thành đầu vào quan trọng phục vụ cải tiến tiêu chuẩn phương tiện, tối ưu hóa thiết kế đường sá và đổi mới chương trình đào tạo người lái. Nhờ đó, bài học sau sự cố được chuyển hóa thành tri thức chung giúp củng cố toàn bộ hệ thống.
Tại Mỹ, Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia (NTSB) áp dụng quy trình đánh giá độc lập đối với các sự cố giao thông nghiêm trọng nhằm tìm ra các lỗ hổng hệ thống.
Điểm cốt lõi trong hoạt động của NTSB là việc ban hành các "Khuyến nghị an toàn" (Safety Recommendations) hướng tới các tổ chức có năng lực tạo ra thay đổi thực chất, như các cơ quan quản lý nhà nước hay các tập đoàn sản xuất phương tiện. Các đề xuất này bao hàm từ quy chuẩn kỹ thuật xe, thiết kế lề đường, cho đến quy trình vận hành và cơ chế giám sát. NTSB theo dõi tiến độ thực thi các khuyến nghị này qua nhiều năm, bởi họ quan niệm giá trị cao nhất của dữ liệu là khả năng bảo vệ tính mạng con người trong tương lai.
Phiên họp công khai của NTSB nhằm xem xét dữ liệu và bỏ phiếu thông qua các khuyến nghị cải cách an toàn (Ảnh: NTSB).
Ví dụ, khi nghiên cứu một vụ va chạm do xe lệch làn, NTSB không dừng lại ở lỗi mất tập trung của tài xế mà mở rộng phân tích hiệu quả của hệ thống cảnh báo lệch làn, tính năng hỗ trợ giữ làn, độ bám của lề đường và cự ly di chuyển. Mỗi chi tiết kỹ thuật đều được xem là một lá chắn tiềm năng giúp ngăn ngừa sự cố hoặc giảm nhẹ chấn thương.
Điểm chung nổi bật giữa Phần Lan và Mỹ chính là việc coi mỗi sự cố giao thông là một bài học đắt giá để hệ thống tự hoàn thiện.
Tư duy quản trị an toàn hiện đại thừa nhận rằng: con người không bao giờ hoàn hảo và sai sót khi tham gia giao thông là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của hậu quả lại phụ thuộc vào sự phối hợp của các yếu tố xung quanh: tốc độ va chạm, độ cứng cabin, túi khí, rào chắn hạ tầng và năng lực cấp cứu y tế. An toàn giao thông bền vững do đó được tạo nên từ sự bọc lót của nhiều lớp kiểm soát.
Xây dựng hệ thống giao thông bền vững đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều lớp kiểm soát để giảm nhẹ tối đa thương tích khi sai sót xảy ra.
Việc ghi nhận và phân tích dữ liệu đầy đủ giúp chỉ ra những lá chắn an toàn còn thiếu. Đây chính là nền tảng của Phương pháp tiếp cận Hệ thống An toàn (Safe System Approach): không chỉ nỗ lực giảm thiểu khả năng xảy ra va chạm mà quan trọng hơn là chủ động triệt tiêu nguy cơ tử vong và thương tích nghiêm trọng.
Tổng hợp từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn nghiên cứu an toàn đường bộ, công trình khoa học của TS. Tho Bella Dinh-Zarr, Ray Shuey và Lori Mooren công bố năm 2024 trên tạp chí Accident Analysis & Prevention đã hệ thống hóa Khung phương pháp luận 5i với 5 đặc tính định hướng:
- Chuyên sâu (In-depth): Phân tích toàn bộ chuỗi diễn biến trước, trong và sau va chạm; đánh giá mối tương quan giữa con người, phương tiện, hạ tầng và các quy trình vận hành.
- Khách quan (Impartial): Đánh giá chứng cứ dựa trên các tiêu chí khoa học trung lập, tránh giả định chủ quan hay quy chụp nguyên nhân sơ bộ.
- Tức thời (Immediate): Thu thập sớm các dữ liệu hiện trường có tính chất dễ thay đổi hoặc mất đi theo thời gian.
- Độc lập (Independent): Đảm bảo tính độc lập chuyên môn khi phân tích thông tin để củng cố độ tin cậy của bài học an toàn.
- Phòng ngừa thương tích (Injury Prevention): Đặt mục tiêu gia tăng khả năng sống sót và giảm mức độ nghiêm trọng của chấn thương làm trọng tâm xuyên suốt.
Tóm tắt 5 đặc tính cốt lõi của Khung phương pháp luận 5i công bố trên tạp chí Accident Analysis & Prevention.
Khung 5i hướng tới việc nhận diện các điểm can thiệp trong toàn bộ chuỗi sự kiện để chủ động chặn đứng rủi ro hoặc giảm nhẹ tác động tiêu cực đối với con người.
Tại Việt Nam, nguồn tư liệu học thuật về Khung 5i được Câu lạc bộ Xe hơi Việt Nam (AA Vietnam) - đại diện chính thức của Liên đoàn Ô tô Thế giới (FIA) - trích dẫn và chia sẻ như một tài liệu tham khảo khoa học bổ trợ dành cho cộng đồng.
Hoạt động tiếp cận tri thức quốc tế góp phần tạo động lực phát triển môi trường di chuyển an toàn và văn minh hơn - AA Việt Nam
Tinh thần phòng ngừa thương tích của Khung 5i hoàn toàn đồng điệu với Kế hoạch Toàn cầu cho Thập kỷ Hành động vì An toàn Đường bộ 2021-2030, Mục tiêu Phát triển Bền vững SDG 3.6 và SDG 11.2 của Liên Hợp Quốc.
Việc chủ động nghiên cứu và tiếp cận các phương pháp luận khoa học tiên tiến sẽ là bước đệm quan trọng đóng góp vào sự phát triển của hệ thống giao thông an toàn, bền vững tại Việt Nam.
Nguồn: AA Việt Nam